i.
Tôi nói cứ ngồi nhìn những người điên này làm đầu óc nặng nề quá nên rủ chú đi lang thang. Chú cất đàn rồi chúng tôi cùng đi dạo. Chúng tôi ra khỏi trại, thả bộ dọc theo con đường dẫn đến một nhà thờ Phi gần đó. Hai bên đường, nhà cửa lụp xụp, vách ván, sơn phết đủ màu lòe loẹt. Lúc đó vào khoảng ba giờ chiều. Trời nóng gay gắt. Tôi hỏi chú:
- Bên Việt Nam có nóng như vầy không chú?
Chú đáp:
- Khí hậu ở đây và Việt Nam không khác nhau mấy.
Tôi nói tiếp:
- Chú kể chuyện Việt Nam nghe đi, nhưng đừng kể chuyện chiến tranh, tù đày, chết chóc. Thảo chưa từng ở Việt nam; đúng ra, mẹ Thảo nói Thảo rời Việt nam lúc ba bốn tuổi. Ba bốn tuổi thì chưa biết được gì.
Chú đá một cái lon lăn loảng xoảng trên mặt đường:
- Kể chuyện gì bây giờ? Toàn chuyện buồn. Buồn và bi thảm. Và đều có liên quan đến chiến tranh. Chiến tranh làm hết thảy mọi việc đều trở nên bi thảm.
- Chẳng còn chuyện gì ngoài chuyện chiến tranh thật sao? Chẳng hạn như chú bao nhiêu tuổi, làm nghề gì, đã lập gia đình chưa v.v.?
Chú nhìn sang tôi, hơi ngạc nhiên, đáp:
- Chú làm nghề... lính, và vì là lính nên chưa có cơ hội để lập gia đình.
Rồi chú cười, nheo nheo hai mắt:
- Cô bé thấy chưa? Cả hai câu hỏi, câu nào cũng dính đến chiến tranh.
Đúng như chú nói. Và cái cười hồn nhiên của chú làm tôi xúc động. Tôi buột miệng:
- Thảo... yêu nụ cười của chú. Nhưng tại sao Thảo ít khi thấy chú cười?
- Tại vì đời chẳng có gì vui.
Tôi vừa đi vừa cúi đầu nhìn xuống đất; tiếng đá sỏi vang lên lạo sạo dưới mỗi bước chân. Bên lề đường, cỏ úa vàng, khô rốc. Bất ngờ tôi nhìn thấy một cánh hoa dại màu tím nằm khuất trong một lùm cỏ. Cánh hoa màu tím tái nhợt, héo rũ xác xơ giữa nắng gió trông thật tội nghiệp. Và tôi nghĩ đến câu trả lời của chú Thạch. Có lẽ chú nói đúng. Cuộc đời chẳng có gì vui; ít ra thì cũng đối với mẹ con tôi.
- Chú Thạch, tại sao người ta sống với nhau mà hành hạ nhau?
Chú im lặng không nói gì; chúng tôi lặng lẽ đi bên nhau. Một lát chú trả lời, nét mặt buồn buồn nhưng giọng thì như bỡn cợt:
- Để nhớ. Nhưng cô bé thắc mắc làm gì những chuyện đó?
Tôi phản đối:
- Xì, chú nói bậy rồi. Cái gì mà hành hạ nhau để nhớ.
- Thật đó. Chú có cô bạn học có một người chồng rất vũ phu, đánh đập cô ta suốt ngày chỉ vì những lý do ghen tuông vớ vẩn hoặc đôi khi chẳng vì một lý do nào cả. Bạn bè ai cũng